Lương cứng + commission tính BHXH thế nào? Mẹo tối ưu hợp pháp

Tình huống phổ biến: nhân viên sale ký HĐ 15 triệu lương cứng + commission theo doanh số. Tháng tốt nhận 50tr, tháng xấu chỉ 18tr. BHXH đóng trên số nào?Câu trả lời quyết định lương hưu 30 năm sau.

1. Mức lương đóng BHXH — luật nói gì?

Luật BHXH 41/2024/QH15 + Thông tư 06/2021/TT-BLĐTBXH định nghĩa mức tiền lương đóng BHXH bắt buộc gồm:

• Mức lương theo HĐLĐ (lương cứng) — bắt buộc đóng trên đây.
• Phụ cấp lương cố định: chức vụ, trách nhiệm, thâm niên, khu vực, độc hại, thu hút.
• Khoản bổ sung khác: thưởng định kỳ theo HĐ (nếu có ghi rõ trong HĐ là "lương" hoặc "lương theo kết quả").

KHÔNG đóng BHXH trên các khoản:

• Tiền ăn giữa ca, hỗ trợ xăng xe, điện thoại (định mức)
• Thưởng đột xuất, thưởng cuối năm, thưởng quý không cố định
• Hoa hồng theo doanh số (commission) — variable bonus
• Hỗ trợ nhà ở, hỗ trợ giữ trẻ, hỗ trợ học phí cho con
• Tiền ngoài giờ, làm thêm

2. Trường hợp 1 — Sales 15tr cứng + commission

HĐ ghi:

• Lương cứng: 15tr/tháng (đóng BHXH)
• Commission: 5% doanh số (KHÔNG đóng BHXH)

Tháng commission 30tr → tổng thu 45tr. BHXH chỉ tính trên 15tr → đóng 1.575tr (10.5% × 15). Nếu cộng cả 45tr → đóng 4.725tr — tiết kiệm 3.15tr/tháng.

Lợi cho người lao động trẻ: take-home cao hơn → đầu tư VN30 ETF có thể lợi suất 8% thực > lương hưu BHXH.

Hại lâu dài: lương hưu = 75% × bình quân lương đóng BHXH. Đóng trên 15tr cố định × 30 năm → lương hưu ~11tr/tháng (giá trị thực). Nếu đóng full 45tr → lương hưu 33tr/tháng. Chênh lệch 22tr/tháng cả đời.

3. Trường hợp 2 — Dev 25tr cứng + 10tr bonus quý

Thưởng quý "theo hiệu suất KPI" → variable → KHÔNG đóng BHXH. Nhưng nếu HĐ ghi "thưởng quý cố định 10tr/quý" → CỐ ĐỊNH → ĐÓNG BHXH.

Sự khác nhau giữa "biến đổi theo KPI" và "cố định" rất quan trọng. Wording HĐ ảnh hưởng 30 năm BHXH.

4. Trường hợp 3 — Trần BHXH 36 triệu/tháng

Luật BHXH cap mức lương đóng tại 20 lần lương cơ sở = 20 × 1.8tr = 36tr (2026). Lương cao hơn 36tr → BHXH chỉ tính trên 36tr.

Senior 60tr/tháng + bonus → BHXH cap tại 36tr. Dù muốn đóng cao để hưu cao cũng không được. Hệ quả: lương hưu tối đa cố định, người lương cao phải tự lo phần còn lại bằng đầu tư riêng.

5. Trường hợp 4 — Freelancer / consultant

Ký HĐ dịch vụ thay vì HĐ lao động → KHÔNG đóng BHXH bắt buộc. Tự nguyện đóng BHXH tự nguyện (NĐ 134/2015) — mức đóng tự chọn từ 0.5tr đến 36tr/tháng.

Trade-off: linh hoạt thuế (tự kê khai TNCN), không bị trừ BHXH bắt buộc, nhưng cũng không có BHYT từ công ty + không có lương hưu nếu không tự đóng. Phù hợp freelancer trẻ + có nguồn thu nhập ổn định.

6. Tính chính xác Net cho từng trường hợp

Công cụ trên cho phép set bhxhBaseVnd riêng. So sánh khi bhxhBase = 15tr vs bhxhBase = 45tr để thấy chênh lệch BHXH/tháng → cộng dồn 30 năm là bài toán đáng làm trước khi ký HĐ.

7. Quyết định cá nhân — đóng cao hay thấp?

2 phương án có math riêng:

Đóng cao (HĐ ghi tổng thu nhập là lương):

• Take-home thấp hơn ~3-5tr/tháng tuỳ mức
• Lương hưu cao tương ứng
• BHYT cover thân nhân tốt hơn (theo mức đóng)
• Phù hợp: người không kỷ luật đầu tư, lo dài hạn, có gia đình phụ thuộc

Đóng thấp (HĐ tách lương cứng + variable):

• Take-home cao hơn 3-5tr/tháng
• Đầu tư VN30 ETF @ 8% thực
• Lương hưu thấp nhưng portfolio lớn (~2-3 tỷ sau 30 năm với 4tr/tháng đầu tư)
• Phù hợp: người trẻ kỷ luật đầu tư, hiểu thị trường

8. Checklist trước khi ký HĐLĐ

1. HĐ có ghi rõ "lương cứng" và "lương biến động" tách biệt không?
2. Mức BHXH-base là bao nhiêu? Yêu cầu rõ trong HĐ.
3. Phụ cấp ăn / xăng / điện thoại có vượt định mức không? (định mức 730k/tháng).
4. Thưởng quý / thưởng cuối năm là FIXED hay VARIABLE? Wording quan trọng.
5. Tự tính lại Net cho 3 kịch bản (cao/trung bình/thấp commission) — đảm bảo cuộc sống.